Bouwkundig detailleren voor tekenaar en ontwerper:

Waterinstallaties algemeen.

Voor de volgende onderwerpen ga naar:

drinkwater algemeen;
wateropslag voor de komst van de watertoren;
watertorens;

drinkwaterinstallatie;
warmwatervoorzieningen;
legionella.

bouwbesluit en meterkast;
installatie's en geluid;

waterleiding installatie symbolen;



 

Drinkwater algemeen:

bron tekst: Basisdocument voor kennis en vaardigheden Duurzaam Bouwen in vakopleidingen. (Ministerie van VROM (1999 ?))

De drinkwatervoorziening kan in de (nabije) toekomst ook in Nederland nog voor veel problemen komen te staan.
Belangrijke redenen om zuinig met (warm)water om te gaan zijn:

  • Het schaarser worden van voldoende schoon water om drinkwater te maken.
  • Milieubelasting bij de winning en zuivering van water tot drinkwater.
  • Energiebesparing bij het verwarmen van drinkwater in huishoudens.
De overheid streeft daarom naar een beperking van het gebruik van drinkwater.
Men wordt gestimuleerd om zuiniger om te gaan met drinkwater. Daarnaast kan men drinkwater vervangen door water met een iets lagere kwaliteit voor de niet-drinkwater doeleinden (zie onderstaande noot!). Dit kan regenwater zijn, maar ook (gezuiverd) oppervlaktewater uit de nabije omgeving.

In 1998 is men op enkele plaatsen, op wijkniveau, gestart met een tweede leidingnet voor "huishoudwater". Dit water kan gebruikt worden voor toiletspoeling, wasmachine en buitenkraan.

In ons land gebruikt men per persoon per dag gemiddeld bijna 130 liter drinkwater, per jaar is dit dus ruim 45 m3 water. Een gemiddeld huishouden (2,6 personen) gebruikt daardoor per jaar zo'n 120 m3 drinkwater. Voor het verwarmen van tapwater gebruikt dit zelfde huishouden globaa1 450 m 3 aardgas per jaar.
In een nieuwbouwwoning is een aantal voorzieningen voor waterbesparing al standaard. Een gemiddeld huishouden zal daardoor globaal 35 m3 (deels warm) drinkwater minder gebruiken dan zo'n huishouden zonder deze voorzieningen.
ln Nederland wordt tweederde van het drinkwater uit grondwater gewonnen en éénderde uit het oppervlaktewater. Het overheidsbeleid is erop gericht dat er een verschuiving zal optreden van winning uit grondwater naar winning uit het oppervlaktewater, mede om verdroging van de bodem te verminderen.

noot!
Anders gaan we weer terug naar de tijd van weleer.    Zie
extra    fragment uit:   Culemborg, de stad en het water in de tweede helft van de negentiende eeuw.
klik hier om naar boven te gaan



 

Wateropslag voor de komst van de watertoren en de daarbij behorende drinkwaterinstallatie:


Waterput algemeen:
Een waterput (welput) is een gat in de grond om grondwater te kunnen gebruiken.
Als het grondwater zich niet te diep bevindt, wat in het grootste deel van Nederland, meestal het geval is, dan is het grondwaterpeil door vrij eenvoudig graafwerk gemakkelijk te bereiken. Zo'n gegraven put wordt daarna meestal ingesloten door metselwerk van bakstenen, zodat het gegraven gat over de hele lengte van de put smal kan blijven en niet instort als de grond zelf vochtiger c.q. minder stabiel wordt. Dergelijke putten zijn meestal een paar meter diep.
Water uit zo'n klassieke waterput wordt over het algemeen met een emmer via een katrol of windas omhoog gehaald.

Als het grondwater echter dieper zit dan zal het water via in de grond aan te brengen pijpen middels een waterpomp moeten worden opgepompt.

Openbare waterputten:
Openbare waterputten zijn, op enkele uitzonderingen na, uit stads- en dorpsbeeld verdwenen. In de middeleeuwse steden waren openbare waterputten van vitaal belang, maar geleidelijk aan werden zij vervangen door pompen.
Her en der zijn nog wel waterputten aanwezig (meestal gecombineerd met regenwateropvang), doch zij waren niet openbaar.

Pompen:
Voor de komst van de waterleiding trof men in de huizen en op de erven overal pompen aan, meestal eenvoudig van uitvoering.
(foto:   een niet meer in gebruik zijnde pomp met hardstenen gootsteenbak) De foto is genomen tijdens de voorbereidingen van de verbouwing van de Gevangenpoort en Willem V museum. De bewakingsmonitor op de pomp is thans verdwenen.

(tekstfragment uit vouwblad "Historisch straatmeubilair".
Voor algemeen gebruik werden op pleinen en andere openbare ruimten vaak monumentale pompen geplaatst, die gevoed werden uit gemetselde waterputten.
De meeste van deze pompen, die in tegenstelling tot de waterputten bewaard zijn gebleven, dateren uit de achttiende en negentiende eeuw en vervingen meestal de al bestaande waterputten.

zie  straatmeubilair bij (ontwerpelementen) exterieur divers.


 

 

 
Het bij    extra   in de Culemborgse voetnoot 2015-56 genoemde prijsverschil van dit soort pompen zit duidelijk in het omhullende jasje.

Zie naaststaande foto's van een andere Culemborgse pomp, nabij de haven, waarvan de pomp met zwengel, welke aan de balk binnen in de pomp zat, thans is verwijderd.
 

 

Waterkelders(putten):
Als er geen voldoende schoon bodemwater, rivierwater en/of grachtwater aanwezig was dan moest het tijdens regenbuien worden opgevangen en worden opgeslagen.

Deze opslag gebeurde ondergronds in regen(water)kelders en verswaterbakken of bovengronds op zolder in een watertank.
Overblijfselen van deze vorm van opslag methoden kom je bij oude panden af en toe nog tegen.

Waterkelders variëerden sterk in omvang: van een paar duizend liter in woonhuizen, tot bijna 30.000 liter bij bewoonde instellingen zoals bv weeshuizen.

Voorbeeld:
Kelders voormalig Warendorf complex - Oudegracht Utrecht

Links de werfkelders onder de straat,
vervolgens de kelders onder de bebouwing aan de straatzijde,
daarna de kelders onnder de achterhuizen van 328 en 334,
en de kelder van het voormalige tuinhuis van 334.

De kelder van het tuinhuis is met een gang verbonden aan de kelders van het achterhuis.
Deze gang schampt de voormalige ronde waterkelder. Deze voormalige waterkelder is daarna in zijn Warendorf tijd gebruikt als opslagkelder.
 

Opslag in watertanks:

Voorbeeld:  bron:   www.documentatie.org
bouw tekening uit 1897 voor bouwen van bijgebouw Haagsche Koffiehuis te Utrecht.
Lange koestraat 21 (thans gesloopt)

Op de zolder verdieping is te zien de wateropslagtank.
(let tevens op verzwaarde vloer welke nodig was om het gewicht te kunnen dragen)


situatie fragment van randvoorwaardekaart DRO Utrecht
bron:   Haalbaarheidsonderzoek (1989) betreffende mogelijk behoud van dit pand

zie  het betreffend haalbaarheidsonderzoek waarvan ik toen het tekenwerk mocht maken.
 

Verswaterbakken:
De grootte van deze waterbakken varieerde van 100.000 tot 200.000 liter en werden tussen 1790 tot 1824 aangelegd ten dienste van de openbare watervoorziening
(bron:   http://stadsarchief.amsterdam.nl/presentaties/amsterdamse_schatten/water/waterkelders/index.html)

(onbekende overblijfselen van deze vorm van opslag zul waarschijnlijk nooit tegenkomen)
klik hier om naar boven te gaan



 

Watertorens:

De bouw van watertorens voor drinkwater komt in ons land vanaf het midden van de negentiende eeuw goed op gang.
Dit hing nauw samen met nieuwe inzichten op het terrein van de gezondheidszorg.

De Britse arts John Snow stelde in 1849 een verband vast tussen cholera en het drinken van verontreinigd water uit grachten en sloten. Vaak werden mensen ziek na het drinken van dat vervuilde water. Zo ernstig zelfs, dat er epidiemieën ontstonden.
Bijvoorbeeld: De cholera-epidemie van 1866 in Amsterdam maakte ca 21.000 dodelijke slachtoffers.

De overheid keek niet toe, maar trof maatregelen en stimuleerde de aanleg van een waterleidingnet en de bouw van watertorens.
De cholera werd stap voor stap teruggedrongen en verdween uiteindelijk. Watertorens zijn derhalve niet alleen nuttige stoere torens met een markant silhouet, maar de watertoren is ook, gezien het bovenstaande, een symbool van beschaving, verbeterde gezondheidszorg en welzijn.

noot!
De overheid keek niet toe, maar trof maatregelen en stimuleerde:   het is maar hoe je er tegen aan kijkt.
De Culemborgse watertoren heeft een hoogte van 35,00 meter en heeft een waterreservoir van 200 m³ en is gebouwd in 1911. Dat wil zeggen dat nog vele, vele jaren later, zeker in het buitengebied, nog niet iedereen was aangesloten.
Hoewel ik niet in Culemborg ben opgegroeid, kan ik uit mijn jeugd nog diverse in gebruik zijnde pompen herinneren.

Watertorens voor de drinkwatervoorziening raken, door moderne technieken zoals elektrische pompen, thans overbodig.

foto wikipedia (foto:   http://nl.wikipedia.org/wiki/Watertoren)
(de Nederlandse Watertoren Stichting:    http://www.watertorens.nl/)

Aanvankelijk leidde deze technische ontwikkeling tot de sloop van flink wat watertorens.

Maar dankzij de activiteiten van o.a. de Nederlandse Watertoren Stichting kwam er langzaam maar zeker een proces van bewustwording op gang.
De waardering voor deze bijzondere categorie industrieel erfgoed is groeiende en afbraak is niet meer vanzelfsprekend.
 

klik hier om naar boven te gaan



 

Drinkwaterinstallatie:

De voorschriften van de leidingwaterleverancier hebben tot doel onwenselijke en gevaarlijke situaties te voorkomen, zoals lekkage, het gevaar dat vervuild water in de leiding terugstroomt, en dat er meer water dan nodig wordt verbruikt. De waterleiding bedrijven in Nederland hanteren de NEN 1006 norm (Algemene voorschriften voor drinkwaterinstellaties).
De wettelijke verantwoordelijkheid van het waterleidingbedrijf voor de drinkwaterleiding houdt op achter de hoofdkraan. Dat neemt uiteraard niet weg dat de rest van de installatie aan alle voorschriften moet voldoen en dat het bedrijf het recht heeft dit te controleren als dit in de aansluitvoorwaarden staat.

aansluiting drinkwaterinstallatie op hoofdleiding

De aftakking van de hoofdleiding in de straat naar de watermeter is de dienstleiding. Na de watermeter begint de drinkwaterinstallatie.

De toegepaste materialen en toestellen in de drinkwaterinstallatie moeten zijn goedgekeurd door een erkende certificatie-instelling, zoals het KIWA (Keuringsdienst voor Waterleidingartikelen).

De aansluiting van de dienstleiding op de drinkwaterinstallatie bevindt zich in de meterkast of zoals vroeger in de watermeterput.
Bij huizen welke ver van de openbare weg staan zal normaal gesproken altijd een watermeterput worden toegepast nabij de openbare weg.
Dienstleidingen en leidingen vanaf de meterput naar b.v. de woningdienen vorstvrij te worden aangebracht (80-100 cm onder maaiveld). Bij slappe grond moet de doorvoer naar binnen met een expansiebocht worden uitgevoerd

Afmetingen waterput worden door het waterbedrijf voorgeschreven en zijn prefab leverbaar.
 

 

 

 

 

bron afbeelding (expansiebocht en doorvoer naar binnen): uit water, elektriciteit en gas (uitgave Consumentenbond)
 

Zodra er meer dan 5 tappunten zijn dan de installatie verdelen in meerdere groepen. Bij gebruik van een enkele groep, is het wenselijk, daar waar mogelijk een stopkraan toepassen om eventuele latere reparatie's te vereenvoudigen.

Voor tapkranen is er een standaard montagehoogte boven de vloer van de aansluitpunten, die uiteraard aan de eigen wensen kan worden aangepast. Standaardhoogten zijn:

  • badmengkraan 70-75 cm;
  • bidet(meng)kraan 45 cm;
  • douchemengkraan 110-125 cm;
  • gevelkraan 50 cm;
  • gootsteenmengkraan op aanrechtblad 90-95 cm;
    gootsteen-wandmengkraan 105-115 cm;
  • hoekstopkraan voor stortbak op closetpot
    duobloc 60-65 cm;
    laaghangend reservoir 75-85 cm;
    hooghangend reservoir 200-210 cm;
    inbouwreservoir 100-120 cm;
  • kraan op fonteinbak 90-95 cm;
    kraan op muur boven fonteinbak 100-115 cm;
  • kraan op wastafel 90-95 cm;
  • kraan voor (af)wasmachine 110 cm;
  • spoelkraan vooe urinoir 110-115 cm;
  • tapkraan boven schrobput 50 cm;
  • vulkraan voor cv-ketel op vloer staand 60 cm;

Bepaling van de diameter van de leidingen gewoonlijk uit ervaring.
Bij grote installaties en aanwezigheid van brandblusleidingen ter voorkoming van drukverlies de leidingafmetingen berekenen.

Als de waterdruk door het gewenste/toegepaste sanitair onvoldoende is (b.v. bij een douchecabine met hoofd- en zijdouches) dan dient er een drukverhogingsinstallatie te worden geplaatst.
klik hier om naar boven te gaan



 
warmtapwaterbereider

Warmwatervoorzieningen:

Keuze warmtapwaterbereider:

bron tabel: uit water, elektriciteit en gas (uitgave Consumentenbond)

Het aantal liters dat een warmtapwaterbereider per minuut kan leveren is afhankelijk van het comfort dat kan worden bereikt en dus bepalend bij de keuze. Hierbij moet, indien gewenst, de gelijktijdigheid van b.v. afwassen en douchen niet worden vergeten.

Zonneboilers:


zie  het betreffend onderwerp behorende bij dit onderdeel.

Warmte terugwinning uit douchewater:

bron afbeelding:   internet (duurzaamthuis.nl)

warmtewisselaar Het gebruiken van de restwarmte van het douchewater heeft veel voordelen. Vooral voor mensen die van douchen houden kan het gasverbruik stevig worden teruggebracht. Natuurlijk blijft het het beste om het aantal douchemomenten te beperken en te verkorten.

Er zijn twee soorten wtw systemen:   de douchepijp-wtw en de douchebak wtw.
Voor een gemiddeld huis is de besparing door deze manieren van hergebruik van douchewater, afhankelijk van de situatie, ongeveer 160 tot 200 m3 gas per jaar.

De douchepijp-wtw:
Dit is een dubbelwandige buis die het douchewater voorverwarmd waardoor de ketel minder warmte hoeft te leveren. Het afvalwater loopt via een buis naar beneden en geeft in die tussentijd de restwarmte af aan de leiding die het douchewater met de ketel verbindt. Indien ook het water dat naar de ketel stroomt met deze restwarmte wordt voorverwarmd is de besparing maximaal.
De warmtewisselaar wordt verticaal geplaatst waardoor deze (de douche) alleen op een bovenverdieping kan worden toegepast.

De douchebak-wtw:
De douchebak wtw is een warmte wisselaar die onder de douchebak is geplaatst. Daardoor kent deze veel toepassingsmogelijkheden. In tegenstelling tot de douchepijp wtw kan deze ook op de begane grond worden geplaatst. Voordeel is dat het een douchebak en warmtewisselaar in een is wat de plaatsing, met name in de bestaande vooroorlogse woningbouw waar oorspronkelijk geen badkamers aanwezig waren, vereenvoudigd. Verder is de werking hetzelfde als bij de douchepijp variant.
klik hier om naar boven te gaan


 

Legionella:    gunstige groeiomstandigheden:


De optimale groei van de legionellabacterie vindt plaats bij een watertemperatuur tussen de 25ºC en 45ºC. Stilstaand water, biofilm in leidingen en verontreinigingen met eencelligen, zoals amoeben en algen, zijn tevens gunstig voor de groei. In rubber en kunststoffen zit bovendien organisch materiaal waar de legionellabacterie direct van leeft. Deze materialen komen veelvuldig voor in leidingsystemen. Deze omstandigheden kunnen in 22 tot 72 uur leiden tot een verdubbeling van de concentratie.

Sinds oktober 2000 zijn eigenaren van collectieve watervoorzieningen en leidingnetten (zoals bij bejaardenhuizen, maar ook bij kantoren) verplicht een risicoanalyse uit te voeren om te bepalen of er gevaar is voor besmetting door legionella en een eventueel beheersmaatregelenpakket moet geimplementeerd zijn.

Risicopunten:

  • Verneveling van water (douches, hogedrukreinigers, sproei/spoelslangen, tandartsstoel, LBK met waterverneveling, koeltorens, etc.)
  • Temperatuurinstelling boilers
  • Mengwaterleidingen langer dan 5 meter
  • Gebruiksfrequentie tappunten
  • Dode leidingstukken
  • Delen zonder doorstroming
  • Hot spots
  • Brandslanghaspels
  • Kalksteen
  • Aanwezigheid van terugstroombeveiligingen
  • Rioolcontact
  • Drinkwaterbuffers
  • Waterontharders
Voor legionella achtergrondinfo zie de verwijzingen naar externe sites van derden.
klik hier om naar boven te gaan


 

Bouwbesluit en meterkast:


Bouwbesluit:

In het Bouwbesluit is wel geregeld dat in de meterruimte de aansluitmogelijkheid van de drinkwaterinstallatie op het distributienet van water aanwezig moet zijn, maar niet dat de drinkwaterinstallatie ook is aangesloten op het distributienet voor drinkwater, aangezien dit geen technisch voorschrift in de zin van artikel 2 van de Woningwet is.
Voorschriften omtrent de beschikbaarheid van drinkwater dienen op grond van artikel 8, tweede lid, onderdeel a, sub 1¡, van die wet in de gemeentelijke bouwverordening te worden gegeven.

Ook voor de andere nutsvoorzieningen is dit van toepassing.

De meterkast:

zie  het onderdeel "de meterkast"
klik hier om naar boven te gaan


 

Geluid:

zie   het subonderwerp "Installatiegeluid algemeen" e.v. bij " Leidingen en kanalen" van het onderdeel "Installatie - algemeen".
klik hier om naar boven te gaan


 

Waterleiding installatie symbolen:

symbolen
 


Bouwkundig detailleren voor tekenaar en ontwerper:
dd: 17-07-2016

 

 
klik hier om naar boven te gaan


 

 

 extra informatie behorende bij:
Drinkwater algemeen:
klik hier om naar boven te gaan

Culemborg, de stad en het water in de tweede helft van de negentiende eeuw:

bron:    Culemborgse voetnoot 2015-56    (C.W.Raven)
Genootschap A.W.K.Voet van Oudheusden
http://www.voetvanoudheusden.nl/pdf/Voetnoot_56-2015.pdf


Culemborgse voetnoot 2015-56     (C.W.Raven)
Culemborgse voetnoot 2015-56     (C.W.Raven)
klik hier om naar boven te gaan